Portal Orzeczeń Sądu Okręgowego w Poznaniu

POSTANOWIENIE

Dnia 20 grudnia 2023 roku

Sąd Okręgowy w Poznaniu Wydział II Cywilny Odwoławczy

Przewodniczący sędzia Marcin Miczke

po rozpoznaniu 20 grudnia 2023 roku w Poznaniu

na posiedzeniu niejawnym

sprawy z wniosku B. R.

przy uczestnictwie (...) spółki z o. o. z siedzibą w W.

o ustanowienie służebności przesyłu

na skutek apelacji wnioskodawczyni

od postanowienia Sądu Rejonowego w Śremie

30 marca 2021 roku

I Ns 1126/15

postanawia:

1.  zmienić zaskarżone postanowienie:

a.  w pkt I. w ten sposób, że zamiast słów „której przebieg określa załącznik nr 1 na karcie 162 akt” wpisać słowa: „której przebieg określa załącznik nr 3 na karcie 164 akt”,

b.  w pkt II. w ten sposób, że kwotę wynagrodzenia za ustanowienie służebności przesyłu podwyższyć do kwoty 10.746 zł (dziesięć tysięcy siedemset czterdzieści sześć złotych),

c.  w pkt III. w ten sposób, że kosztami postępowania obciążyć uczestnika postępowania w całości i w związku z tym:

- zasądzić od uczestnika postępowania na rzecz wnioskodawczyni 280 zł tytułem zwrotu kosztów postępowania poniesionych przez wnioskodawczynię,

- nakazać ściągnąć od uczestnika postępowania na rzecz Skarbu Państwa – Sądu Rejonowego w Śremie 2.132,44 zł tytułem pozostałej części kosztów opinii biegłych,

2. zasądzić od uczestniczki postępowania na rzecz wnioskodawczyni 340 zł z ustawowymi odsetkami za opóźnienie od dnia uprawomocnienia się niniejszego rozstrzygnięcia o kosztach do dnia zapłaty tytułem zwrotu kosztów postępowania za postępowanie apelacyjne.

Marcin Miczke

UZASADNIENIE

Wnioskodawczyni B. R. wniosła o ustanowienie na rzecz uczestnika postępowania (...) sp. z o.o. w W. służebności przesyłu na nieruchomości położonej w N.. W odpowiedzi na wniosek uczestnik postępowania wniósł o jego uwzględnienie kwestionując jedynie wysokość proponowanego przez wnioskodawczynię jednorazowego wynagrodzenia oraz szczegóły treści służebności przesyłu.

Postanowieniem z 30 marca 2021 r., sygn. akt I Ns 1126/15, Sąd Rejonowy w Śremie:

I.  ustanowił na nieruchomości wnioskodawczyni położonej w N. gm. Ś. dla której Sąd Rejonowy w Ś.prowadzi księgę wieczystą nr (...) na rzecz uczestnika postępowania i jego następców prawnych służebność przesyłu, której przebieg określa załącznik nr 1 na karcie 162 akt, stanowiący integralną część postanowienia obejmującą prawo do lokalizacji i swobodnego dostępu do posadowionego gazociągu średniego ciśnienia DN32Pe w celu wykonywania prac budowlano - montażowych, eksploatacyjnych, konserwacyjnych i remontowych, wymiany i przebudowy urządzeń i przewodów gazowych oraz usuwania ewentualnych awarii sieci gazowej, ograniczeniu prawa każdoczesnego właściciela do korzystania z nieruchomości obciążonej w obszarze pasa służebności przesyłu w którym nie będzie podejmowana działalność mogąca mieć negatywny wpływ na trwałość i prawidłową eksploatację gazociągu;

II.  zasądził od uczestnika postępowania na rzecz wnioskodawcy z tego tytułu jednorazowe wynagrodzenie w kwocie 1817 zł płatne w terminie 1 miesiąca od uprawomocnienia postanowienia z odsetkami ustawowymi za opóźnienie do dnia zapłaty;

III.  kosztami postępowania obciążył wnioskodawcę i uczestnika w zakresie dotychczas poniesionym.

W treści uzasadnienia postanowienia odnoszącej się do ustaleń faktycznych Sąd Rejonowy wskazał, że sporna nieruchomość jest własnością wnioskodawczyni (odpis księgi wieczystej). Dnia 10 listopada 1999 r. Starostwo Powiatowe w Ś. wydało pozwolenie dla Urzędu Miejskiego w Ś. na budowę sieci gazowej z przyłączeniami we wsi N. (k. 58-59 akt.). Protokół z odbioru technicznego gazociągu w N. nosi datę 29.12.1999 r. (k. 60-61 akt). W odpowiedzi na wniosek uczestnik podniósł, iż jak wynika z księgi wieczystej wnioskodawczyni nabyła sporną nieruchomość dopiero w 2007 r. a w takiej sytuacji nie przysługuje jej wynagrodzenie obejmujące utratę wartości nieruchomości w rezultacie posadowienia na niej urządzeń gazociągu.

Jak wynika z opinii biegłego geodety C. M. sporna nieruchomość jest zabudowana budynkiem mieszkalnym, jednorodzinnym oraz zagospodarowana małą architekturą. W miejscu ułożenia sieci gazowej średniego ciśnienia znajduje się trawnik oraz niska zieleń (krzewy i kwiaty). Projekt służebności przesyłu został sporządzony w 3 wariantach z których pierwszy biegły opracował w oparciu o dane zawarte w załącznikach do zarządzeń Prezesa (...) Spółki (...) z których wynika, że szerokość pasa eksploatacyjnego dla sieci gazowej średniego ciśnienia wynosi 1 metr (opinia biegłego C. M. k. 159-164 akt). Sąd dał wiarę opinii biegłego C. M. ponieważ jest fachowa i nie zawiera sprzeczności. Biegły pozostawił do oceny sądu 3 warianty służebności przesyłu.

Biegły A. K. oszacował wartość wynagrodzenia za ustanowienie służebności przesyłu w dwóch wariantach. W wariancie o szerokości pasa służebności wynoszącego 1 metr określił ja na 3634 zł. W wariancie o szerokości pasa służebności wynoszącego 3 metry określił ją na 10.746 zł. (opinia biegłego K.). W swoich wyjaśnieniach na rozprawie w dniu 20.10.2020 r. biegły K. wskazał, że urządzenie zlokalizowane jest na działce przeznaczonej pod budowę domu jednorodzinnego. Wartość wynagrodzenia określoną w opinii biegły oszacował jako łączną wartość dwuskładnikową. Podkreślił, iż gdyby uznać, że nie należy się wynagrodzenie za obniżenie wartości nieruchomości z uwagi na nabycie nieruchomości z już istniejącym urządzeniem przesyłowym to wówczas ustaloną w opinii wartość wynagrodzenia należałoby obniżyć o połowę. Sąd dał wiarę opinii i wyjaśnieniom biegłego K., ponieważ są przekonywujące i nie zawierają sprzeczności .

W rozważaniach pranych Sąd Rejonowy podkreślił, że uczestnik nie mógł skutecznie powołać się w niniejszej sprawie na zasiedzenie służebności gruntowej o treści odpowiadającej służebności przesyłu, ponieważ nieruchomość została objęta w posiadanie dla potrzeb realizacji inwestycji przesyłowej w 1999 r. W tej sytuacji zgodnie z art. 172 kc nawet gdyby przyjąć, iż objęcie nieruchomości w posiadanie nastąpiło przez uczestnika w dobrej wierze to upływ terminu do nabycia służebności przez zasiedzenie nastąpiłoby dopiero w 2019 r. gdy tymczasem w 2015 r. wnioskodawczyni wniosła o ustanowienie służebności przesyłu przerywając bieg terminu zasiedzenia. Z kolei wnioskodawczyni nabyła nieruchomość dopiero w 2007r. z już istniejącym gazociągiem a zatem słusznie wywodzi uczestnik, iż już przy nabyciu skorzystała na obniżeniu ceny nieruchomości już wówczas obciążonej gazociągiem. Nie ma podstaw do dwukrotnego rekompensowania tego samego zdarzenia.

Określając potrzebę szerokości pasa służebności należy mieć na uwadze, że jest to gazociąg średniego ciśnienia, a nie wysokiego ciśnienia. Zarządzenie Prezesa (...) Spółki (...) określa w takim przypadku potrzebę szerokości służebności na 1 metr. Sąd Rejonowy przyjął w tej sytuacji wariant I projektu służebności przesyłu wg opinii biegłego N. a obliczając wysokość jednorazowego wynagrodzenia z tytułu ustanowienia służebności przesyłu kierował się wariantem I przygotowanym przez biegłego K. obniżając wynagrodzenie o 50 % zgodnie z wyjaśnieniami biegłego K. w sytuacji gdy, wnioskodawczyni nie należy się odszkodowanie za obniżenie wartości. W pkt I i II sentencji Sąd orzekł na podstawie art. 305 ¹ k.c. i następne. O kosztach Sąd Rejonowy orzekł na podstawie art. 520 §1 k.p.c.

Apelację od powyższego postanowienia wywiodła wnioskodawczyni, zaskarżając postanowienie w części tj. w punkcie 2. i 3.

Zaskarżonemu orzeczeniu zarzuciła naruszenie przepisów:

1.  art. 305 ¹ k.c. w zw. z art. 305 ² § 2 k.c. przez ustalenie wynagrodzenia za służebność przesyłu w kwocie rażąco zaniżonej m.in. nie obejmującej obniżenia wartości nieruchomości, a więc nieodpowiedniej,

2.  art. 520 § 2 k.p.c. przez jego niewłaściwe zastosowanie, skutkujące obciążeniem kosztami wnioskodawcę i uczestnika postępowania w zakresie dotychczas poniesionym, pomimo iż została ustanowiona służebność przesyłu, a w konsekwencji to uczestnik powinien ponieść koszty postępowania w całości.

Z uwagi na powyższe, apelująca wniosła o zmianę zaskarżonego postanowienia i ustanowienie na rzecz uczestnika służebności przesyłu opisanej we wniosku o ustanowienie służebności przesyłu, inicjującego niniejsze postępowanie, jednakże za wynagrodzeniem w kwocie w wysokości 10.746 zł – ustalonej w opinii z dnia 30 grudnia 2019 r. przez biegłego rzeczoznawcę mgr inż. A. K.. Nadto, wniosła o zasądzenie na jej rzecz od uczestnika zwrotu kosztów postępowania za I instancję, w tym kosztów zastępstwa procesowego wg norm przepisanych, oraz o zasądzenie na jej rzecz zwrotu kosztów postępowania w II instancji, w tym kosztów zastępstwa procesowego wg norm przepisanych.

Ewentualnie apelująca wniosła na podstawie art. 382 k.p.c. o dopuszczenie dowodu z opinii innego biegłego z zakresu szacowania nieruchomości na okoliczność określenia jednorazowego wynagrodzenia za ustanowienie służebności przesyłu przy uwzględnieniu składnika obniżenia wartości nieruchomości. Tym samym wniosła o zmianę zaskarżonego postanowienia przez ustanowienie służebności przesyłu opisanej we wniosku inicjującego niniejsze postępowanie, jednakże za wynagrodzeniem w kwocie ustalonej przez biegłego rzeczoznawcę powołanego jak w pkt. 4. Ewentualnie wniosła o uchylenie zaskarżonego orzeczenia i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania sądowi I instancji z pozostawieniem mu kwestii rozliczenia kosztów postępowania apelacyjnego.

W odpowiedzi na apelację uczestnik postępowania wniósł o oddalenie apelacji wnioskodawczyni, oraz o zasądzenie od wnioskodawczyni na jego rzecz kosztów postępowania przed Sądem II instancji w tym kosztów zastępstwa adwokackiego. Nadto, wniósł o oddalenie wniosku o przeprowadzenie dowodu z innego biegłego z dziedziny szacowania nieruchomości na okoliczność wyliczenia wynagrodzenia za ustanowienie służebności przesyłu przy uwzględnieniu komponentu obniżenia wartości nieruchomości.

Postanowieniem z 20 grudnia 2023 r. Sąd Okręgowy w Poznaniu oddalił wniosek B. R. o przeprowadzenie dowodu z opinii innego biegłego z zakresu szacowania nieruchomości.

Sąd Okręgowy zważył, co następuje:

Apelacja jest zasadna.

Wnioskodawca zaskarżył postanowienie Sądu Rejonowego w pkt 2. i 3., nie obejmując zaskarżeniem pkt 1. Jest jednak podwójnie niekonsekwentny. We wnioskach wniósł o ustanowienie służebności przesyłu opisanej we wniosku, a we wniosku żądał ustalenia pasa służebności o szerokości 4m. Po drugie wniósł o zasądzenie wynagrodzenia za ustanowienie służebności przesyłu w kwocie 10.746 zł, a to odpowiada służebności o pasie eksploatacyjnym 3m, a nie 4m, co wynika z opinii biegłego K.. Tym niemniej, jak przyjmuje się w orzecznictwie sądowym, apelacja zwrócona wyłącznie przeciwko rozstrzygnięciu w zakresie wynagrodzenia za ustanowienie służebności przesyłu, traktowana jest jako zaskarżenie postanowienia również w części dotyczącej ustanowienia służebności przesyłu. Postanowienie sądu bowiem polegające na ustanowieniu ograniczonego prawa rzeczowego w postaci służebności przesyłu za wynagrodzeniem jest orzeczeniem konstytutywnym, tworzącym stosunek prawny. Podstawą wydania takiego orzeczenia, stanowiącego wyjątek w zakresie kompetencji sądów orzekających w sprawach cywilnych, jest przepis ustawowy - art. 305 ² k.c. Wskazany przepis przewiduje wprost wynagrodzenie jako świadczenie ekwiwalentne przedsiębiorcy na rzecz właściciela nieruchomości. Zasada odpłatnego ustanawiania służebności przesyłu oznacza, że określenie wysokości i rodzaju wynagrodzenia jest elementem koniecznym orzeczenia kształtującego, a ustanowienie służebności i obciążenie obowiązkiem zapłaty wynagrodzenia musi nastąpić jednocześnie. Konsekwentnie ze wskazanej zasady integralności postanowienia o ustanowieniu służebności przesyłu wynika niedopuszczalność zaskarżenia orzeczenia w części ( postanowienie Sądu Najwyższego z 18.04.2012 r., sygn. akt V CSK 190/11, LEX nr 1212828). Z zasady powyższej wynika także i to, że sąd zasądzając wynagrodzenie za ustanowienie służebności przesyłu, które jest niższe od żądania uprawnionego, nie oddala wniosku o to wynagrodzenie w pozostałym zakresie. Gdyby tak zresztą było, to apelacja wnioskodawczyni podlegałyby odrzuceniu jako skierowana przeciwko orzeczeniu nieistniejącemu.

Zakres wykonywania służebności wyznacza tak zwany pas eksploatacyjny, a nie strefa kontrolowana. Zakres obciążenia nieruchomości wyznacza obszar, który służy realizacji rzeczowego prawa służebności przesyłu i w tym właśnie zakresie wynagrodzenie powinno być odpowiednie, z uwzględnieniem – nieograniczonego rodzajowo w art. 305 ² § 1 KC - koniecznego i właściwego korzystania z urządzeń przesyłowych. Służebność przesyłu jest służebnością czynną, zaś art. 305 ¹ k.c. nie rozstrzyga expressis verbis, jak szeroki jest zakres obciążenia nieruchomości tym ograniczonym prawem rzeczowym, stąd skonkretyzowanie treści służebności następuje przy jej ustanowieniu, stosownie do rodzaju urządzeń przesyłowych, ich przebiegu, zakresu potrzeb przedsiębiorcy przesyłowego oraz innych ewentualnie okoliczności, każdej indywidualnie rozpatrywanej sprawy. Powierzchnia nieruchomości zajęta pod służebność powinna umożliwiać przedsiębiorcy posadowienie urządzeń, prawidłowe korzystanie z nich, ich konserwację, naprawę, modernizację oraz usuwanie awarii. Zakres obciążenia nieruchomości służebnością przesyłu, będącą służebnością czynną, ustanowioną dla urządzeń infrastruktury elektroenergetycznej, obejmuje uprawnienie do określonych działań dotyczących nieruchomości obciążonej, nie obejmuje natomiast innych jeszcze ograniczeń prawa własności, wynikających z odmiennych przyczyn niż to ograniczone prawo rzeczowe, a zatem ograniczeń własności związanych z oddziaływaniem linii elektroenergetycznej na otoczenie, polegających m.in. na ograniczeniu właściciela - w strefie ochronnej - w możności dokonywania w stosunku do nieruchomości określonych działań (np. zabudowy). Wynagrodzenie za ustanowienie służebności przesyłu może obejmować także uciążliwości związane z oddziaływaniem linii przesyłowej poza pasem eksploatacyjnym tej służebności, w tym w zakresie strefy kontrolowanej, o ile zachodzi w tym względzie związek z obciążeniem nieruchomości służebnością przesyłu. O ile bowiem przy ustalaniu pasa służebności istotne znaczenie mają przepisy wykonawcze oraz ewentualne regulacje wewnętrzne przedsiębiorców przesyłowych, to w przypadku określenia wysokości wynagrodzenia za ustanowienie służebności dominuje szersze i bardziej elastyczne podejście, uwzględniające również inne konsekwencje ustanawiania takiej służebności. (Początek formularza

Postanowienie Sądu Najwyższego - Izba Cywilna z dnia 21 listopada 2020 r. I CSK 92/20, Postanowienie Sądu Najwyższego - Izba Cywilna z dnia 13 czerwca 2018 r. III CZP 118/17, Postanowienie Sądu Najwyższego - Izba Cywilna z dnia 26 kwietnia 2019r. III CSK 302/18, Postanowienie Sądu Najwyższego - Izba Cywilna z dnia 10 listopada 2017 r. V CSK 33/17, Postanowienie Sądu Najwyższego - Izba Cywilna z dnia 8 marca 2019 r. V CSK 404/18, uzasadnienie postanowienie SN z dnia 20 kwietnia 2017 r. II CSK 505/16).

Jak wskazuje lektura orzeczeń, Sąd Najwyższy początkowo uznawał, że wynagrodzenie za ustanowienie służebności przesyłu powinno odnosić się do obszaru wyznaczonego prawa, czyli do pasa eksploatacyjnego, aby następnie stwierdzić, że samo wynagrodzenie może obejmować także okoliczności nie związane ściśle z pasem eksploatacyjnym. Co nie oznacza, że samo istnienie strefy kontrolowanej (ochronnej) automatycznie przesądza, że powinna ona być uwzględniona w zasądzeniu wynagrodzenia za służebność przesyłu. Jak wynika z wyroku SN w sprawie I CSK 92/20, wynagrodzenie za ustanowienie służebności przesyłu może obejmować także uciążliwości związane z oddziaływaniem linii przesyłowej poza pasem eksploatacyjnym tej służebności, w tym w zakresie strefy kontrolowanej, o ile zachodzi w tym względzie związek z obciążeniem nieruchomości służebnością przesyłu. (poprzednie stanowisko np. wyrok Sądu Najwyższego - Izba Cywilna z dnia 7 lipca 2017 r. V CSK 636/16, postanowienie SN z dnia 18 maja 2016 r. V CSK 531/15 publ. Legalis) Sąd Najwyższy odszedł też kategorycznie od poglądu wyrażonego w wyroku Sądu Najwyższego - Izba Cywilna z dnia 14 listopada 2013 r. (II CSK 69/13 OSNC 2014 nr 9, poz. 91), że posiadanie nieruchomości w zakresie służebności przesyłu gazu przez przedsiębiorcę korzystającego z tej nieruchomości bez tytułu prawnego obejmuje także strefę ochronną, przewidzianą w przepisach normujących warunki techniczne, jakim powinny odpowiadać sieci gazowe.

Rozporządzenie Ministra Gospodarki z 26.04.2013 r. w sprawie warunków technicznych, jakim powinny odpowiadać sieci gazowe i ich usytuowanie (Dz. U. 2013/640) nie miałoby zastosowania w sprawie. Rozporządzenie to ma bowiem zastosowanie, zgodnie z § 1, przy projektowaniu, budowie, przebudowie sieci gazowej służącej do transportu gazu ziemnego. Dlatego § 110 rozporządzenia w zakresie, w jakim odnosi się do gazociągów wybudowanych przed dniem 12 grudnia 2001 r. lub dla których przed tym dniem wydano pozwolenie na budowę (pkt 1), dotyczy tylko ich przebudowy i na ten przypadek projektowania. Poprzedzające w/w rozporządzenie, to jest Rozporządzenie Ministra Gospodarki w sprawie warunków technicznych, jakim powinny odpowiadać sieci gazowe z dnia 30 lipca 2001 r. (Dz.U. Nr 97, poz. 1055) także nie ma zastosowania wobec treści jego § 89, zgodnie z którym przepisów rozporządzenia nie stosuje się do gazociągów, stacji gazowych, punktów redukcyjnych, tłoczni i magazynów gazu wybudowanych przed dniem wejścia w życie rozporządzenia i dla których przed tym dniem wydano pozwolenie na budowę. Poprzedzające je rozporządzenie Ministra Przemysłu i Handlu z dnia 14 listopada 1995 r. w sprawie warunków technicznych, jakim powinny odpowiadać sieci gazowe (Dz.U. Nr 139, poz. 686) weszło w życie 12.12.1995 r. i obowiązywało w czasie wybudowania i oddania do użytkowania przedmiotowej sieci gazowej. Rozporządzenie z 1995 r. zostało wydane na podstawie art. 7 ust. 2 pkt 2 ustawy z dnia 7 lipca 1994 r. – Prawo budowlane (Dz.U. Nr 89, poz. 414). Delegacja ustawowa dla ministra obejmowała więc określenie jedynie przepisów techniczno-budowlanych, jakim powinny odpowiadać sieci gazowe. Chodzi więc jedynie o określenie przepisów odnoszących się do sieci gazowych, a nie do innych obiektów budowlanych, w szczególności posadowionych aktualnie bądź w przyszłości na gruntach osób trzecich, po drugie o określenie przepisów techniczno-budowlanych, a nie jakichkolwiek innych. Przepisy rozporządzenia nie mogą zatem ograniczać prawa własności nieruchomości należących do osób trzecich.

Sąd Najwyższy w uzasadnieniu wyroku z dnia 7 lipca 2017 r. (V CSK 636/16 publ. Legalis) wskazał, że w wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 11 maja 1999 r. (P 9/98 OTK 1999, nr 4, poz. 75) stwierdzono, że art. 7 ust. 2 pkt 2 ustawy z dnia 7 lipca 1994 r. Prawo budowlane, zawierający delegację dla wydania rozporządzeń z 1995 r. i z 2013 r. nie może być rozumiany jako podstawa ograniczenia praw i wolności właścicieli nieruchomości, tylko ustalania norm technicznych. Podobnie sądy administracyjne, dokonując oceny przepisu § 89 cytowanego rozporządzenia Ministra Gospodarki z dnia 30 lipca 2001 r., przyjęły, że funkcją tych przepisów przejściowych jest umożliwienie pozostawienia sieci już wybudowanych zgodnie z dotychczasowymi wymaganiami oraz umożliwienie zastosowania wcześniej obowiązujących przepisów w wypadku remontu lub przebudowy tych gazociągów, a nie stosowanie nowych normatywów odległościowych. Wskazano, że przepis ten ma znaczenie wyłącznie dla budowy sieci gazowej i nie uzasadnia ograniczeń realizacji obiektów obecnie lokalizowanych w pobliżu gazociągów na poprzednich zasadach (por. wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 12 marca 2009 r., II OSK 337/08, wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 11 września 2013 r., II OSK 900/12). Zatem skoro gazociąg zbudowano przed 2013 r., nie może mieć zastosowania rozporządzenie z 2013 r., bo pozwolenie na budowę wydano w 1999 r.

Sąd Najwyższy w uzasadnieniu wyroku z dnia 7 lipca 2017 r. wyjaśnił także, że przesądzające znaczenie należy przypisać temu, że strefy ochronne gazociągów (przy odmiennym nazewnictwie wynikającym z kolejnych rozporządzeń, tj. minimalna odległość od obiektów terenowych, podstawowa odległość od obiektów terenowych z możliwością zmniejszenia o 25 %, strefa kontrolowana) każdorazowo stanowiły pojęcie normatywne, wprowadzające z mocy prawa ograniczenia prawa własności oraz równolegle ograniczenia dla inwestorów w kolejnych przedsięwzięciach inwestycyjnych. Wyznaczające je ograniczenia zawarto w aktach wykonawczych prawa budowlanego, zatem źródłem było prawo publiczne, a nie cywilne. Wszyscy inwestorzy, w tym przedsiębiorstwa przesyłowe byli zobowiązani, a nie uprawnieni do ich stosowania zarówno przy rozpoczęciu każdej kolejnej inwestycji (budowy, rozbudowy, przebudowy), jak i do sprawowania i nadzoru nad przestrzeganiem przez osoby trzecie w trakcie eksploatacji sieci (funkcja kontrolna). Celem wprowadzenia „stref ochronnych” nie było więc poszerzenie zakresu władztwa przedsiębiorstwa przesyłowego nad nieruchomością poprzez posiadanie, pobieranie korzyści jako podstawy przysporzenia, prowadzącego do powiększenia jego majątku, tylko zapewnienie bezpiecznych warunków eksploatowania i funkcjonowania gazociągu w danym otoczeniu. Tworzono je w oznaczonym czasie uwzględniając istniejące ograniczenia stanu faktycznego i jednocześnie utrwalając je, a tym samym na przyszłość wyznaczając zakres wykonywania prawa własności. Określenie granic strefy kontrolowanej dla właściciela nieruchomości jest jedynie źródłem obowiązków biernego zachowania, w zasadzie nie ulegających zmianie.

Strefa kontrolowana jest zatem obciążeniem publicznoprawnym, a ewentualnego odszkodowania należy szukać na podstawie innych przepisów prawa, w tym przede wszystkim art.36 ustawy o planowaniu i zagospodarowaniu przestrzennym z dnia 27 marca 2003 r. (Dz.U. Nr 80, poz. 717 ze zmianami) ewentualnie art.36 ustawy o zagospodarowaniu przestrzennym z dnia 7 lipca 1994r. (Dz.U. Nr 89, poz. 415 ze zmianami).

Szerokość pasa służebności 3m wyznaczona została przez biegłego M. zgodnie ze wskazaniami dla wyznaczenia strefy kontrolowanej (ochronnej), a nie eksploatacyjnej. Wynika bowiem z treści rozporządzenia Ministra Gospodarki z 26.04.2013 r. w sprawie warunków technicznych, jakim powinny odpowiadać sieci gazowe i ich sytuowanie. Nie może być uzasadnieniem dla ustanowienia zakresu wykonywania służebności przesyłu szerokość pasa kontrolnego (ochronnego). Należy jednak rozważyć, czy szerokość pasa służebności 1m, wynikająca z normy zakładowej, jest rzeczywiście odpowiednia do przyznanych przedsiębiorcy przesyłowemu uprawnień, czy w granicach pasa o szerokości 1m uczestnik jest w stanie realizować wymienione w postanowieniu Sądu Rejonowego czynności składające się na wykonywanie tej czynnej służebności. Sąd nie jest bowiem związany normą zakładową, wewnętrzną normą przedsiębiorstwa przesyłowego, ale samodzielnie wyznacza obszar niezbędny do wykonywania służebności, odpowiadający konkretnym, indywidualnie w każdej sprawie określonym uprawnieniom przedsiębiorstwa przesyłowego.

Zagadnienie treści służebności przesyłu, w tym dotyczących gazociągu podziemnego, było przedmiotem wielu wypowiedzi Sądu Najwyższego i doktryny prawa cywilnego. Sąd Najwyższy w postanowieniu z 18.04.2012 r. (V CSK 190/11 LEX) wskazał, że pojęcia „korzystać w oznaczonym zakresie z nieruchomości obciążonej” oraz „zgodnie z przeznaczeniem tych urządzeń”, jakkolwiek mają charakter normatywny, są tak ogólne, że w każdym wypadku wymagają wypełnienia przez sądy indywidualną treścią, uwzględniającą jej tzw. czynny charakter. Nie ulega wątpliwości, że zwroty te wyznaczają zakres przedmiotowy obciążeń, obejmujący nie tylko rodzaj i rozmiar uprawnień przedsiębiorcy, ale i powinność oznaczenia terenu, na którym będą one realizowane. Uszczegółowienie powinno być odpowiednie dla specyfiki przedsiębiorstwa, rodzaju i umiejscowienia urządzeń przesyłowych, obecnego sposobu ich wykorzystywania, działań przyszłych mieszczących się w granicach prawidłowego gospodarowania oraz przewidywalnych potrzeb. W postanowieniu z 9.07.2015 r. (I CSK 629/14 LEX) Sąd Najwyższy wskazał, że „ustalenie tytułu do korzystania z cudzej nieruchomości na rzecz przedsiębiorcy korzystającego z urządzeń przesyłowych prowadzi do ograniczenia prawa właściciela nieruchomości obciążonej i powinno dotyczyć tylko takiego zakresu korzystania z jego nieruchomości, jaki okaże się niezbędny dla osiągnięcia celów, które przedsiębiorca zamierza realizować przy wykorzystaniu tych urządzeń". Podsumowując dorobek i orzecznictwa sądowego i doktryny prawa M. Jankowska w Komentarzu do art.305 ^{( 1)} Kodeksu cywilnego (teza 18, publ. LEX) wskazuje, że treść służebności przesyłu, co do zasady, będzie polegać na: 1) znoszeniu istnienia na nieruchomości obciążonej urządzenia przesyłowego; 2) prawie do korzystania z nieruchomości w zakresie niezbędnym do dokonywania konserwacji, remontów, modernizacji, usuwania awarii urządzenia przesyłowego, z prawem wejścia i wjazdu na teren nieruchomości przez pracowników przedsiębiorcy przesyłowego oraz przez wszystkie podmioty i osoby, którymi przedsiębiorca posługuje się w związku z prowadzoną działalnością, w tym przedsiębiorca będący każdoczesnym operatorem sieci, w każdym czasie i terminie, jeżeli wystąpi taka potrzeba. Komentatorka wskazuje, że czasem strony rozszerzają zakres treści służebności także o uprawnienie przedsiębiorstwa do przebudowy urządzenia. Wyraża pogląd, że kwestia ta powinna być regulowana w osobnej umowie, gdy zachodzi potrzeba konkretnej przebudowy. Z kolei J. Gudowski w Komentarzu do tego samego przepisu (teza 4, publ. LEX) wskazuje, że przedsiębiorca może korzystać z obciążonej nieruchomości w granicach określonych przeznaczeniem urządzeń, a więc ich bieżącą eksploatacją, konserwacją i dozorem. Natomiast Pietrzykowski (Komentarz do art.305 ^{( 1)} kc Legalis) wskazuje, że przez korzystanie rozumie się prawo do eksploatacji oraz do utrzymywania urządzeń, bieżącej eksploatacji, dozoru, konserwacji, remontu, modernizacji, usuwania awarii. Osajda (Komentarz do art.305 ^{( 1)} kc teza 27 Legalis) wskazuje, że w szczególności treść służebności przesyłu powinna wskazywać rodzajowo czynności, które mogą być podejmowane przez przedsiębiorcę korzystającego z nieruchomości obciążonej. Czynności takie mieszczą się zasadniczo w jednej z czterech kategorii: 1) umieszczenie urządzeń przesyłowych na nieruchomości obciążonej, 2) korzystanie z nich, 3) ich konserwacja oraz 4) usunięcie. W tak określonym zakresie czynności mieści się również wymiana istniejących urządzeń przesyłowych na nowe. Czynnością odmienną rodzajowo od wcześniej wymienionych, która może być elementem treści służebności przesyłu, jest natomiast rozbudowa urządzeń przesyłowych wymagająca zwiększenia dotychczasowego zakresu korzystania z nieruchomości obciążonej.

Sąd Rejonowy ustalił treść służebności przesyłu bardzo szeroko, jakkolwiek w sposób mieszczący się w zakresie jej cech konstrukcyjnych. Nie obejmuje ona rozbudowy sieci, ale obejmuje jej przebudowę i wymianę przewodów gazowych. Obejmuje, jak wskazał Sąd I instancji, prace budowlano-montażowe, konserwacyjne i remontowe. Treść prawa służebności ustanowiona przez Sąd Rejonowy nie jest sporna miedzy wnioskodawczynią a uczestnikiem. Co prawda na etapie wniosku i odpowiedzi na wniosek wskazywane treści prawa służebności nieco się różniły, ale nie były to istotne różnice. Sąd Rejonowy słusznie przy tym nie uwzględnił w treści służebności prawa do rozbudowy gazociągu. Na etapie postępowania apelacyjnego nie ma żadnego sporu odnośnie zakresu treści służebności. Skoro tak, to możliwe okazały się dwa podejścia celem rozstrzygnięcia o apelacji i wniosku. Pierwsze to powołanie dowodu z opinii biegłego z dziedziny gazownictwa celem określenia prognozowanego zakresu przyszłych prac, jeśli do nich by doszło, a polegających na wykonywaniu prac budowlano-montażowych w celu remontu, konserwacji, wymiany elementów sieci gazowej oraz jej przebudowy. Jednakże o opinię biegłego z dziedziny gazownictwa nikt w postępowaniu, w tym apelacyjnym nie wnioskował. Drugie podejście to ocena Sądu oparta o zasady doświadczenia życiowego i logicznego rozumowania, mając na uwadze zebrane dowody i wszystkie okoliczności sprawy. W tym względzie trzeba wskazać, że definicja pasa eksploatacyjnego zawarta w załączniku do zarządzenia Prezesa zarządu (...) Spółki (...) z 28.01.2016 r. (k.85) wskazuje na teren niezbędny do prowadzenia prac eksploatacyjnych, w tym swobodnego wejścia na teren nieruchomości lub wjazdu sprzętu dla zapewnienia obsługi, konserwacji, remontów, napraw, montażu, prac kontrolno-pomiarowych, usuwania awarii i likwidacji urządzenia. Z kolei zasady eksploatacji sieci gazowych zostały określone w załączniku do zarządzenia Dyrektora Oddziału w P. z 2.07.2015 r. Mowa w nim jednak jedynie o tym, że zakres eksploatacji obejmuje remonty i modernizacje (k.68), jednak w dalszej części owe remonty i modernizacje nie doczekały się opisania ich planowanego zakresu, choćby przybliżonego, w kontekście szerokości potrzebnego pasa eksploatacyjnego. W dalszej części mowa jednak bliżej, oprócz pomiarów różnych parametrów gazu, przejmowania do eksploatacji, napełniania gazem, przeglądów i kontroli, jedynie bliżej o usuwaniu awarii, co ma odbywać się zgodnie ze stosowną instrukcją postępowania według zarządzenia Dyrektora Oddziału. W ogóle zatem nie zostały opisane szczegółowo takie czynności, jak modernizacja sieci, remonty czy przebudowa sieci. Zapewne słusznie, bo trudno przewidzieć zakres spodziewanych prac. Nadto Instrukcja dotycząca czynności podejmowanych w ramach usuwania awarii nie została przedłożona. Wniosek jest jednak taki, że przedstawione przez uczestnika dokumenty nie mogą przesądzać o szerokości prawa służebności przesyła, skoro nawet nie opisują wszystkich uwzględnionych w nim uprawnień przedsiębiorstwa przesyłowego. Uczestnik co prawda stwierdził w odpowiedzi na wniosek, że szerokość strefy eksploatacyjnej została wyznaczona według aktualnych standardów technologicznych w zakresie budowy i eksploatacji gazociągów, ale ich nie przywołał i nie przedstawił. Nadto napisał, że według dołączonych dokumentów eksploatacja to czynności nieinwazyjne, pomiarowe, oględziny, zdalne badanie parametrów gazu, usuwanie awarii, remonty i konserwacje i w tym zakresie norma zakładowa szerokości pasa eksploatacyjnego wynosi 1m dla takiego gazociągu, jak w tej sprawie. Jasno więc widać, że uczestnik nie uwzględnił takich czynności, jak wykonywanie prac budowlano-montażowych w celu wymiany i przebudowy urządzeń. Po drugie skoro pas eksploatacyjny ma służyć do swobodnego wejścia lub wjazdu sprzętu, to trudno wyobrazić sobie, że dla wjazdu sprzętu i operowania nim wystarczy szerokość 1m. W definicji użyto spójnika „lub”, ale oznacza to tylko tyle, że uczestnik może wybrać sposób usuwania awarii, remontów i modernizacji i użyć sprzętu. Z zasad doświadczenia życiowego i logicznego rozumowania wynika natomiast, że nawet wykonywanie prac przysłowiową łopatą, bez wykorzystania sprzętu, wymagać będzie szerszego pasa, niż 1m. Dokonanie wykopu o szerokości mniej więcej pół metra potrzebne do odkrycia gazociągu powoduje, że po obu stronach pozostaje po 25cm. Potrzeba też miejsca na składowanie ziemi, na operowanie przez pracowników. Trudno więc uznać, że ustalona norma zakładowa uwzględnia rzeczywiste potrzeby przedsiębiorstwa przesyłowego związane z ustanowieniem służebności przesyłu. Jest to jedynie norma wewnętrzna, zatem to sąd ostatecznie ocenia, jaka szerokość pasa służebności jest niezbędna do czynności eksploatacyjnych składających się na treść prawa. Te same zasady doświadczenia życiowego i logicznego rozumowania pozwalają na wniosek, że szerokość pasa 3m, o którą wnioskuje wnioskodawca, będzie odpowiednia do zapewnienia wykonywania tych czynności. Nie oznacza to, że wszystkie one zostaną w przyszłości wykonane, chodzi o to, że musi się z tym liczyć właściciel nieruchomości, bo tak wynika z ustanowionego na rzecz uczestnika prawa służebności. To, że szerokość ta jest zbieżna z szerokością strefy kontrolowanej (ochronnej), pozostaje bez znaczenia. Szerokość strefy ochronnej nie ma w tej sprawie znaczenia dla ustalenia szerokości pasa eksploatacyjnego, a wyłącznie potrzeby przedsiębiorstwa przesyłowego w kontekście uprawnień składających się na prawo służebności.

Apelujący nie kwestionuje opinii biegłego K. ustalającej wynagrodzenie za ustanowienie służebności przesyłu w dwóch wariantach. Sąd Okręgowy podziela ustalenia Sądu Rejonowego oparte o opinię biegłego K. i przyjmuje za własne (art.382 k.p.c.) Nie podziela natomiast oceny Sądu Rejonowego, że wynagrodzenie za służebność przesyłu powinno zostać wyznaczone dla szerokości 1m. Powyższa analiza wskazuje, że właściwa jest szerokość 3m. Sąd Okręgowy nie podziela także oceny Sądu Rejonowego, że wynagrodzenie powinno zostać obniżone o połowę z uwagi na to, że nie powinno uwzględniać obniżenia wartości nieruchomości obciążonej. Sąd Rejonowy swojego stanowiska nie uzasadnił, odwołał się jedynie do opinii biegłego K.. Biegły nie jest jednak od oceny, czy wynagrodzenie obejmuje zmniejszenie wartości nieruchomości, a jedynie od wariantowego wyliczenia wynagrodzenia. Ocena należy do Sądu. Wynagrodzenie należy się za ustanowienie służebności przesyłu, a więc za ustanowienie prawa, a nie za samo posadowienie urządzeń. Wynika to jasno z przepisu aty.305 ² kc (§ 1 - przedsiębiorca może żądać jej ustanowienia za odpowiednim wynagrodzeniem., § 2 - właściciel nieruchomości może żądać odpowiedniego wynagrodzenia w zamian za ustanowienie służebności przesyłu). Obciążenie nieruchomości w postaci prawa służebności przesyłu nie istniało w dacie nabycia nieruchomości przez wnioskodawczynię, stąd cena kupna nie mogła obejmować tego obciążenia. Bez znaczenia jest to, czy strony umowy sprzedaży brały pod uwagę samo posadowienie sieci gazowej i kalkulowały cenę z ich uwzględnieniem. Liczy się bowiem wartość prawa, a nie samego posadowienia urządzeń. Prawo natomiast powstaje konstytutywnych orzeczeniem sądu. Stąd wynagrodzenie za ustanowienie służebności przesyłu powinno wynosić ostatecznie 10.746 zł, zgodnie z ustaleniem Sądu Rejonowego (chociaż wbrew jego ocenie) i opinią biegłego K..

W konsekwencji postanowienie Sądu Rejonowego podlegało zmianie w zakresie szerokości pasa służebności, czyli według wariantu zawartego na mapie dołączonej do opinii biegłego M. zawartej na k.164, a nie 162 (zmiana jest możliwa i konieczna wobec opisanej wyżej integralności postanowienia o ustanowieniu służebności przesyłu) oraz w zakresie kwoty przyznanego wnioskodawczyni wynagrodzenia na podstawie art.386 § 1 w zw. z art.13 § 2 k.p.c.

Rację ma też apelująca, że Sąd Rejonowy nieprawidłowo orzekł o kosztach postępowania. W sprawie o ustanowienie służebności przesyłu występuje wyraźna sprzeczność interesów właściciela nieruchomości i przedsiębiorstwa przesyłowego. Co prawda uczestnik zgadzał się na ustanowienie słuzebości, ale za znacznie niższym wynagrodzeniem. Spór o wysokość wynagrodzenia zmusił wnioskodawczynię do złożenia wniosku do sądu. Zatem uczestnik dał powody do złożenia tego wniosku, a w postępowaniu ostatecznie sąd ustanowił służebnośc za wynagrodzeniem żądanym przez wnioskodawczynię po jego wyliczeniu przez biegłego. Na podstawie art.520 § 2 k.p.c. koszty postępowania winien ponieść uczestnik postępowania.

Na koszty te składa się:

- opłata od wniosku 40 zł,

- koszty opinii biegłego: wynagrodzenie biegłego M. 2.190,44 zł k.168 i biegłego K. 1.780 zł i 162 zł, razem 1.942 zł. Zaliczkę w kwocie 2.000 zł wpłacił uczestnik, wnioskodawczyni nie wpłacała zaliczki. Część z wynagrodzeń do kwoty 2.132,44 zł została wypłacona ze Skarbu Państwa, pozostała część z zaliczek. Pozostaje więc do ściągnięcia od uczestnika na rzecz Skarbu Państwa kwota 2.132,44 zł na podstawie art.113 § 1 ustawy o kosztach sądowych w sprawach cywilnych.

- koszty wynagrodzenia pełnomocników wnioskodawczyni i uczestnika po 240 zł na podstawie § 7 pkt 3 rozporządzenia MS z dnia 28 września 2002 r. w sprawie opłat za czynności radców prawnych oraz ponoszenia przez Skarb Państwa kosztów pomocy prawnej udzielonej przez radcę prawnego ustanowionego z urzędu. Zgodnie bowiem z § 21 rozporządzenia MS z w sprawie opłat za czynności radców prawnych z dnia 22 października 2015 r. do spraw wszczętych i niezakończonych przed dniem wejścia w życie rozporządzenia stosuje się przepisy dotychczasowe do czasu zakończenia postępowania w danej instancji. Wniosek wpłynął do sądu 14.09.2015 r., a rozporządzenie z 2015 r. weszło w życie 1.01.2016 r.

Ostatecznie za I instancję należy się wnioskodawczyni od uczestnika 280 zł.

Konsekwentnie, na podstawie art.520 § 2 k.p.c. w zw. z art.391 § 1 k.p.c. kosztami postępowania odwoławczego obciążony został uczestnik. Na koszty te składa się opłata od apelacji 100 zł oraz wynagrodzenie pełnomocników wnioskodawczyni i uczestnika za II instancję po 120 zł na podstawie § 5 pkt 3 w zw. z § 10 ust.1 pkt 1 rozporządzenia MS w sprawie opłat za czynności radców prawnych z dnia 22 października 2015 r.

Marcin Miczke